سیاست دو وجهی : مصاحبه سفیر ایران در ترکیه با ماهنامه دیپلمات در ایران

ترکیه همواره نگاه مثبتی به حل دیپلماتیک مساله هسته ای ایران داشته است و در این راه سعی کرده است که نقش یک میانجی گر بی طرف را ایفا کند. سیاست خارجی ترکیه ایجاب می کند روابط باثباتی با ایران تجربه کند. از نظر ترکیه یک توافق پایدار هسته ای صلح و ثبات منطقه ای را تقویت می کند. البته ترکیه نیم نگاهی به وضعیت توازن منطقه ای هم دارد و از اینکه این توازن قدرت به نفع ایران تغییر یابد کمی واهمه دارد. تاثیرات توافق احتمالی هسته ای بر روابط ایران و ترکیه را در گفت و گو با دکتر علیرضا بیکدلی سفیر ایران در ترکیه بررسی کرده ایم.       

رویکرد کلی ترکیه در خصوص برنامه هسته ای ایران و توسعه این برنامه به لحاظ تاریخی چگونه بوده است؟ ترکیه در این موضوع تابع رویکرد سنتی سیاست خارجی خود بوده است. از یک سو مناسبات دوستانه با ایران را در نظر می گرفت و از سوی دیگر به جایگاه خود در میان کشورهای غربی و عضو ناتو توجه داشت. یعنی سیاست دو وجهی را داشتند. اول حق ایران برای استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای را باتاکید بر راه حل دیپلماتیک اعلام می کردند و بلافاصله بر نگرانی از هر گونه انحراف در برنامه هسته ای تاکید می کردند.

چرا ترکیه همواره تلاش کرده است که نقش یک میانجی را در مذاکرات هسته ای ایران و غرب بازی کند؟ ترکیه مانند ایران در پی استفاده از فن آوریهای نوین از جمله انرژی هسته ای است. نیروگاه هسته ای با همکاری روسیه در مرسین در دست ساخت است و توافقنامه ساخت نیروگاه هسته ای دوم با ژاین در مجلس ترکیه تصویب شده است . تلاش های که ایران برای تثبیت حقوق کشورهای عضو ان پی تی انجام می دهد برای ترکیه و بسیاری از کشورها که خواهان استفاده از حقوق خود هستند راه گشا خواهد بود. در بعد سیاسی ایفای نقش میانجی بین ایران و غرب خواست خیلی از کشورهاست. اما برای این کار ظرفیت و زیرساخت هم لازم است. ترکیه مایل است از مناسبات دوستانه خود با دو طرف پرونده هسته ای در سیاست خارجی خود بهره مند شود. در این مسیر تلاش زیادی نموده است که بر تقویت مناسبات دوستانه دو کشور تاثیر نموده است. به این تلاش ها نشان می داد که ترکیه برای حل و فصل مسائل مهم غرب در منطقه و جهان اسلام کشور مهمی است. ما به عنوان ایران از اینکه ترکیه به عنوان یک کشور اسلامی دوست ما از این فرصت استفاده کند استقبال کرده ایم اما در موضوع میانجی گری برزیل و ترکیه معلوم شد طرف های غربی حاضر نیستند چنین جایگاهی را برای ترکیه قائل شوند و از این روند بهره ای نصیب ترکیه شود. برای همین علیرغم پیش رفت اولیه مذاکرات در سال 2010 ترکیه با رفتار شوک آمیز آمریکا مواجه شد تا جایی که ترکیه که آن موقع عضو غیر دائم شورای امنیت بود نسبتب به این اقدام آمریکا عکس العمل نشان داد. 

واکنش ترکیه به بیانیه لوزان کاملا مثبت بوده و مقامات این کشور به دفعات از ضرورت حل مسالمت آمیز مساله هسته ای ایران سخن گفتند از نظر ترکیه این بیانیه چه تاثیری در جایگاه منطقه ای ایران خواهد داشت؟ این موضوع در رسانه های مختلف ترکیه مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. در مجموع بیشتر تحلیلگران اعتقاد دارند ظرفیت ایران در مدیریت پرونده هسته ای و تحریم ها جایگاه ایران را تقویت نموده است.

در صورت توافق احتمالی هسته ای روابط دو کشور ایران و ترکیه به چه سمت و سویی خواهد رفت؟ آیا مناسبات جدیدی آغاز می شود؟ از نظر افکار عمومی ترکیه تا همین جا ایران کشور موفق محسوب می شود. افکار عمومی ترکیه دستاوردهای ایران در حوزه فن آوری هسته ای را  حاصل تلاش و مقاومت ایران و نماد سیاست خارجی مستقل و موفق ما می شمارند. آنها خیلی به جزییات کاری ندارند آنچه برایشان مهم است این است که ملتی با اراده و پشتکار از حقوق خود در یک موضوع مهم دفاع کرده است. این رویکرد نگاه مثبت نسبت به ایران را افزایش داده و تقویت بیشتر همکاریها را امکان پذیر می سازد. علاقه مردم ترکیه برای سفر به ایران افزایش یافته و بیش از پیش به ایران به عنوان فرصتی در کنار ترکیه می اندیشتد. اما یکی از آثار کسب نتیجه در مذاکرات هسته ای رفع محدودیت های اقتصادی در روابط خارجی است که تاثیر عملی خود را در همکاریهای اقتصادی دو کشور خواهد داشت برنامه ریزان ترکیه با آگاهی از اهمیت همکاری اقتصادی با ایران در این زمینه فعالیت می نمایند.  

توافق هسته ای چه تاثیری بر موازنه قوای منطقه ای خواهد داشت؟ به عبارت دیگر آیا ممکن است در صورت ارتقای جایگاه ایران؛ ترکیه آن را به مثابه تغییر موازنه قوا تلقی کرده و در صدد گسترش حوزه های راهبردی رقابتی با ایران بر آید؟ به نظرم توافق هسته ای یک پدیده خلق الساعه نیست. یعنی منتظر شویم توافقنامه ای امضا شود تا ببینیم چه تحولی اتفاق می افتد. ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی در حوزه های مختلف با کشورهای منطقه در تعامل بوده است. به عنوان یک قدرت منطقه ای شناخته می شود و در همین چارچوب نیز مناسبات خود را با کشورها سازماندهی کرده است. چنانچه رویکرد تعامل با همسایگان در سیاست خارجی به خوبی پیگیری شود افزایش قدرت ایران به معنی افزایش فرصت در همکاری با همسایگان و افزایش ثبات و صلح در منطقه تعبیر خواهد شد. وزیر خارجه ترکیه بعد از بیانیه لوزان دستیابی به توافق نهایی را با همین تعبیر یعنی موثر در صلح و ثبات منطقه مورد حمایت قرار داد. مقامات ترکیه بارها رابطه دو کشور را محور یک اتحادیه منطقه ای مهم برشمرده اند. مانند آنچه در حهان مسیحیت و اتحادیه اروپا در دهه 1950 شاهد بوده ایم. 

توافق هسته ای و تغییر احتمالی در مناسبات ایران و ترکیه چه تاثیری بر روابط این دو با کشورهای منطقه ای از جمله عربستان و مصر خواهد داشت؟ ترکیه با توافق ایران و غرب کنار می آید. در این توافق فرصت هایی را برای خود می بیند. برای مثال خود را پل ارتباطی ایران و اروپا می داند و از توسعه روابط دو طرف در تجارت و انرژی بهره خواهد برد. ترکیه دردهه گذشته روابط دوستانه خود با ایران را تقویت کرده است بنابراین حق دارد امیدوار باشد در آینده از ثمرات آن بهره مند شود . در مقابل برخی کشورها از هر گونه توافق ایران و غرب نگران هستند از گسترش روابط ایران با ترکیه هم نگران هستند از هر اتفاق خیری که در منطقه روی دهد احساس ضرر می کنند.

تحت تاثیر این توافق هسته ای آیا ممکن است سیاست ترکیه در قبال بحران سوریه تغییر پیدا کند؟ عوامل متعددی در سیاست ترکیه در قبال سوریه دخیل هستند از جمله تحولات عضویت این کشور در ناتو، تحولات داخلی ترکیه و پیوند بین تحولات شمال سوریه و امنیت ترکیه که در هر گونه تغییر سیاست این کشور در باره سوریه باید در نظر گرفته شوند.  

نظر به برخی تحرکات هسته ای کشورهای منطقه امکان دارد ترکیه نیز به سمت گسترش فعالیت های هسته ای پیش رود؟ ترکیه عضو پیمان عدم اشاعه است فعالیت های هسته ای این کشور در چهارچوب این پیمان است.

اقتصاد و وابستگی متقابل اقتصادی ایران و ترکیه همواره مهم ترین وجه مناسبات دو کشور بوده است؛ با توافق احتمالی هسته ای مناسبات اقتصادی دو کشور وارد چه فازی می شود و کدام کشور بیشتر سود می برد؟ تعامل ایران و ترکیه در محیط فرهنگی شکل می گیرد. اما مظهر اصلی تعامل دو کشور همکاریهای اقتصادی است جایی که می شود آن را محاسبه کرد همکاریهای اقتصادی است. این یکی از مهمترین وجوه مناسبات دو کشور است. روابط دو کشور در سالهای اخیر تحت تاثیر تحریمها رشد نمود تا جایی که در سال 1392 رکورد 22 میلیارد دلار ثبت شد. اگر گردشگری و تجارت غیر رسمی اضافه شود آمار از این هم بالاتر بوده است. یعنی تحریم اگر چه محدودیتهایی را برای اقتصاد ایران در پی داشت اما برای روابط ایران و ترکیه فرصتهایی نیز ایجاد کرد. مثلا شرکت های متعددی از دو کشور در این دوران با یکدیگر آشنا شدند و ارتباط برقرار کردند. زیرساختهای زیادی برای رسیدن به هدف 30 میلیارد دلار ایجاد شد. شورای عالی روابط و نمایندگان ویژه رئیس جمهور معرفی و فعال شدند. حالا در این فضای توسعه یافته اگر تحریمها برداشته شود احتمالا با استفاده از شناخت و پیوندهایی که ایجاد شده و به برخی از آنها اشاره کردم شاهد جهشی در روابط اقتصادی دو کشور خواهیم بود. صادرات نفت ، گاز و همکاریها در حوزه های مالی و پولی موتور این جهش خواهد بود. ترکیه امیدوار است از صادرات گاز ایران به اروپا بهره مند شود. می دانیم با کاهش تحریم ها کسانی که در تحریم ایران نقش داشتند تلاش خواهد کرد مجددا در ایران جایگاه کسب کنند. من امیدوارم مزیت های موجود فیمابین از جمله فرهنگ مشترک ، همسایگی و شناخت از یکدیگر میدان را به نفع روابط دوستانه ایران و ترکیه حفظ کند. 

با وجود اختلاف نظر های ایران و ترکیه در خصوص برخی بحران های منطقه ای که مهم ترین آن بحران سوریه است آینده روابط دو کشور را در حوزه سیاست های منطقه ای چگونه ارزیابی می کنید؟ روابط ایران و ترکیه آینده منطقه را تعیین خواهد کرد. متقابلا دو کشور ما از وضعیت منطقه تاثیر می پذیرند. این چرخه واقعی است. حرکت از همکاری به سمت همگرایی پارادایم جدیدی را ایجاد خواهد کرد. قدرتهای خارجی جنس این همگرایی را بهتر از ما می شناسند. برای همین هسته مرکزی پیمانهای سعد آباد (1937) و بغداد(1955) این دو کشور بودند. این شاهد تاریخی از ظرفیت ماست. اکنون در اکو و دی هشت زمینه این تحول این بار برای خودمان و منطقه فراهم شده است. توسعه دو کشور اقتضا می کند به این سو حرکت کنیم. در آن صورت محیطی در روابط دو جانبه ، منطقه و جهان اسلام ایجاد خواهد شد که الان قابل تصور نیست. ایران و ترکیه اگر بخواهند قلب خاورمیانه ، بالکان ، قفقاز ، آسیای مرکزی ، شبه قاره هند و خلیج فارس محسوب می شوند. برای این امر باید پیوندها را تقویت کنیم. به تعامل توجه کنیم. تقابل در مسائل منطقه ای  را کم کنیم. جایگاه واقعی خود را پیدا کنیم کنیم.  

مناسبات دوستانه ایران و سوریه هیچ تعارضی با منافع ترکیه نداشته و ندارد. سیاست های منطقه ای ما تعارض بنیادی ندارد. تجربه ما نشان می دهد هر دو کشور می توانند با دمشق روابط راهبردی داشته باشند. دیدگاههای ما در بسیاری از موضوعات سوریه به یکدیگر نزدیک است می توان از تقابل پرهیز کرد. ترکیه از ثبات در سوریه بیش از هر کشوری بهره مند می شود. گسترش بی ثباتی در سوریه چشم انداز مبهمی را برای آینده منطقه و چرخه ای که اشاره کردم در پی خواهد داشت. مبارزه با تروریسم ، افراط گرایی ، تجزیه طلبی  و همکاری در حل و فصل مسائل منطقه ای ما را در مسیر قرار خواهد داد. کشورهایی که در پی نارامی منطقه هستند و در ایجاد و گسترش ترور و افراط گرایی نقش دارند از روابط دوستانه ایران و ترکیه نگران هستند.  
در گروه: مصاحبه ها
عملیات: ایمیل | لینک مستقیم |